Verreweg de meeste groenten die wij zaaien ontkiemen prima als je ze in de grond stopt bij kamertemperatuur, of buiten zaait in het voorjaar. Natuurlijk zijn hierop een aantal uitzonderingen, namelijk warmtekiemers, koudekiemers en lichtkiemers.
Vaak is het voorweken van zaden wel handig, zeker als het grotere zaden zijn is het helpend om die eerst een nachtje in een glas water te zetten. Ook hier zijn weer uitzonderingen op. Sommige zaden ontkiemen makkelijker als je ze een nachtje in wat melk laat weken, andere zaden hebben juist weer wat zuur nodig om tot ontkieming te komen, bijvoorbeeld de zaden van de passiflora laat je eerst een nachtje weken in wat jus d’orange. Ik heb hier verder geen lijstjes van, als ik iets exotisch wil kweken zoek ik even via google op welke omstandigheden de betreffende zaden nodig hebben, en de bijzondere gewassen die ik bij Onszaden vandaan heb hebben een prima beschrijving op de zakjes staan.
Een ander voordeel van voorweken is dat je gelijk de slechte zaden ertussenuit kunt halen. De goede zaden zinken naar de bodem, alles dat blijft drijven gaat sowieso niets doen en kun je er zo dus direct tussenuit halen.
Ik schrijf weer lekker van de hak op de tak, maar nu terug naar de bijzondere kiemers, om te beginnen de lichtkiemers. Deze zaai je niet in de aarde maar erop, de zaden hebben namelijk licht nodig om te kunnen ontkiemen. Voor mensen die graag met de Deno-methode werken (zaaien tussen vochtig keukenpapier in een ziplock zakje), dat gaat met deze plantjes hoogst waarschijnlijk niet lukken. Vanaf maart in de vensterbank, of eerder onder groeilampen zul je meer succes hebben. Omdat zaadjes die op de grond liggen in plaats van eronder nog sneller uitdrogen is het belangrijk dat je je zaaibakjes afdekt met een deksel of folie. Het condens dat omhoog komt valt terug op de aarde en houdt zo je zaden vochtig.
Voorbeelden van lichtkiemers zijn o.a. Aardbeien, Bonenkruid, Celosia (bloemen), Kamille, Lavendel, Sla, Selderij (alle soorten), Stevia en Peterselie. Zeker onder de bloemen zijn er nog veel meer, maar mijn lijstje is gebaseerd op eigen ervaringen, en volgens mij voor wat betreft groenten en kruiden heb ik de belangrijksten wel genoemd.
Dan zijn er de warmtekiemers, die ontkiemen vanaf een temperatuur van 20-25 graden. De meest bekenden zijn wel de Pepers die door velen al vanaf januari (of soms zelfs nog eerder) binnen worden voorgezaaid op warmtematjes. Ook de Paprika’s, Aubergines en Pepino zijn allemaal traag groeiende nachtschades die warmte nodig hebben om te ontkiemen. In mijn blog over voorzaaien vind je hierover nog veel meer informatie en tips. Zelf ben ik altijd lekker aan het experimenteren met pitjes uit allerlei groenten uit de supermarkt, en veel van die exotische vruchten zijn ook warmtekiemers. Een volledig lijstje heb ik hiervan niet, maar voor de meeste moestuinders zijn de vier traag groeiende nachtschaden die ik zojuist al noemde voldoende. Er zijn prachtige propagators te koop voor de warmtekiemers, maar een simpel warmtematje zoals op de foto bovenaan de blog voldoet prima. Ik heb de mijne 8 jaar geleden bij Ali besteld en daar al die jaren al veel plezier van. Nou ja, twee maanden per jaar dan, ik zaai na de kerst een rondje pepers (de meest trage soorten, ook daarin zit per soort nog weer veel verschil), dan een week of zes later nog een rondje pepers die iets minder traag groeien, en daarbij de paprika’s, pepers en aubergines. Vanaf maart zaai ik verder alles gewoon in de vensterbanken boven de radiator, de dagen worden dan ook inmiddels lang genoeg om deze plantjes niet meer onder groeilampen te hoeven zetten. Ook over groeilicht leg ik meer uit in mijn blog over voorzaaien, maar misschien wel handig om te noemen is dat veel lampen rode en blauwe leds bevatten, en dat het blauwe het groeilicht is en het rode bloeilicht. Het bloeilicht heb je voor je zaailingen nog niet nodig, maar kan wel weer handig zijn als je in het najaar nog bloeiende planten hebt die je binnen wilt halen om de laatste vruchten nog te oogsten en ze eventueel te laten overwinteren.
Voordat ik ga schrijven over de koudekiemers moet ik toch eerst even een misverstandje over peulvruchten uit de wereld helpen. Hoewel tuinbonen, kapucijners en erwten (lathyrus en aspergerwt uitgezonderd) het beter doen in koele omstandigheden wil niet zeggen dat het koudekiemers zijn. Wel kunnen ze een graadje vorst prima weerstaan en takelen de planten snel af wanneer het warmer begint te worden, daarom stop je deze in januari of februari al in de grond (tuinbonen kun je zelfs in november al buiten zaaien als je wilt) zodat je er meerdere keren van kunt oogsten in het vroege voorjaar. Alle andere soorten bonen zaai of plant je sowieso pas na ijsheiligen buiten, maar beter nog begin juni als je er zeker van bent dat er geen vorst meer komt en dat de grond warm genoeg voor ze is om te overleven. Maar ook hier geldt dat het geen warmtekiemers zijn, ze hebben alleen voldoende warmte nodig om te kunnen overleven. Alle peulvruchten kun je gewoon bij kamertemperatuur binnen voorzaaien als je wilt, of gewoon op het juiste moment buiten natuurlijk, maar in te natte omstandigheden rotten de zaden snel weg in de grond, en je loopt kans dat muizen er met je zaden vandoor gaan, die zijn er werkelijk dol op. (Ik leg er daarom doekjes met pepermuntolie tussen om ze te misleiden). Vogels zien opkomende boontjes nog wel eens voor wormen aan en trekken ze uit de grond, en ook sommige vogels lusten wel een boontje, even een stukje vitrage erover tot ze iets groter zijn is dus wel aan te raden als je buiten zaait. Anyhow, bonen zijn dus geen warmtekiemers, en tuinbonen en erwten geen koudekiemers.
Wat zijn koudekiemers dan wel? Dit zijn zaden die een koude periode nodig hebben om de kiemstop te doorbreken. Ik heb jarenlang lopen klooien met bakjes aarde in de koelkast waarin ik koudekiemers had gezaaid, totdat ik vorig jaar door iemand werd gewezen op een Facebookgroep over buiten winterzaaien. Ik vond het eigenlijk heel dom van mij dat ik dat zelf nog niet had bedacht, haha. In die groep ging het voornamelijk nog over bloemen, en iedereen was druk bezig in plastic melkcontainers. Nu drink ik geen melk en zaai ik liever in perspotjes, dus ik nam twee platte curverboxen (je weet wel, die je onder je bed kunt rollen) en zette daar vorig jaar een zaaitray in, past precies, maar dit jaar gaan er gewoon losse perspotjes in. Ik had ze in januari al willen zaaien, maar door veel ziekenhuisbezoeken en ander gedoe ben ik er helaas nog niet aan toe gekomen. Mijn lijstje van koudekiemers is gebaseerd op wat ik vorig jaar heb uitgezocht en gezaaid, maar omdat dit voor mij dus ook redelijk nieuw is zal dit in de loop der tijd wel worden aangepast.
Deze soorten heb ik in ieder geval vorig jaar al met succes kunnen winterzaaien buiten:
| Agrimony (Leverkruid) | Agrimonia eupatoria |
| Anise Hyssop (Anijs hyssop) | Agastache foeniculum |
| Arnica (Valkruid) | Arnica chamissonis |
| Artichokes (Artisjokken) | Cynara scolymus |
| Astragalus | Astragalus membranceas |
| Kiwi | Actinidia deliciosa |
| Balloon flower (Ballonbloem) | Platycodon grandiflorum |
| Bergamot / Beebalm | Monarda spp. |
| Betony (Betonie) | Stachys officinalis |
| Bilberry (Blauwe bosbes) | Vaccinium myrtillus |
| Black Cohosh (Zwarte kaars) | Actaea racemosa |
| Bloodroot (Canadese Bloedwortel) | Sanguinaria canadensis |
| Blue Cohosh (Blauwe Zilverkaars) | Caulophyllum thalictroides |
| Blue Vervain (Blauwe ijzerhard) | Vebena hastata |
| Boneset (Interglot, Waterhennep) | Eupatorium perfoliatum |
| Burnet (Pimpernel) | Sanguisorba minor |
| Butterfly Weed (Vlinderkruid) | Asclepias tuberosa |
| Calendula (goudsbloem) | Calendula officinalis |
| Calamus (Kalmoes) | Acorus calamus, A. americanus |
| Candytuft (Scheefbloem) | Iberis |
| Ceanothus / Red Root | Ceanothus spp. |
| Chamomile (L) (Kamille) | Anthemis nobilis |
| Chinese Lantern (Chinese lantaarn) | Physalis alkekengi |
| Chives / Garlic Chives (Bieslook) | Allium schoenoprasum, A. tuberosum |
| Cilantro (Koriander) | Coriandrum sativum |
| Cleavers (kleefkruid) | Galium aparine |
| Columbine (Akelei) | Aquilegia vulgaris; A. canadensis |
| Dill (Dille) | Anethum graveolens |
| Echinacea | Echinacea spp. |
| Elderberry (Vlierbes) | Sambucus spp. |
| Elderberry | Sambus nigra, S. canadensis |
| False Indigo, Blue | Baptisia australis |
| Fennel (Venkel) | Foeniculum vulgare |
| Gentian (Gentiaan) | Gentiana spp. |
| Geranium, Wild | Geranium maculatum |
| Ginseng | Panax spp. |
| Goji | Lycium barbarum |
| Goldenrod (Wormkruid) | Solidago spp. |
| Goldenseal (Canadese geelwortel) | Hydrastis canadensis |
| Good King Henry (Brave Hendrik) | Chenopodium Bonus-Henricus |
| Goumi (Olijfwilg) | Elaeagnus multiflora |
| Hawthorn (Meidoorn) | Crataegus spp. |
| Heather (Heide) | Eupatorium cannabinum |
| Hemp agrimony (Hennep agrimonie) | Eupatorium cannabinum |
| Hollyhocks (Stokrozen) | Alcea rosea |
| Hops | Humulus lupulus |
| Joe Pye Weed (leverkruid) | Eupatorium maculatum – L |
| Juffertje in het groen | Nigella Damascena L. |
| Jujube, Chinese date; Spiny Jujube | Ziziphus jujuba, var. spinosa |
| Juniper (Jeneverbes) | Juniperus spp. |
| Lady’s Mantle (Vrouwenmantel) | Alchemilla vulgaris |
| Lavender (Lavendel) | Lavandula angustifolia |
| Lemon Balm (Citroenbalsem) | Melissa officinalis |
| Licorice (Drop, zoethout) | Glycyrrhiza glabra, G. uralensis |
| Lomatium | Lomatium dissectum |
| Lupine | Lupinus spp |
| Marshmallow (Heemst) | Althaea officinalis |
| Meadowsweets (Moerassprirea) | Filipendula ulmaria |
| Medlar (Mispel) | Mespilus germanica |
| Milkweed / Pleurisy (Kroontjeskruid) | Aslepias syriaca |
| Motherwort (Hartgespan) | Leonurus cardiaca |
| Mint/Munt | |
| Mugwort (Bijvoet) | Artemisia vulgaris |
| Mulberries (Moerbeien) | Morus spp. |
| Mullein (Koningskaars) | Verbascum thapsus |
| Oregano | Origanum vulgare |
| Oregon Grape (Mahonie) | Mahonia spp. |
| Parsley (Peterselie) | Petroselinum crispum |
| Passionflower (Passievrucht) | Passiflora incarnata |
| Perennial Sunflowers (Winterharde zonnebloemen) | Helianthus |
| Plantain (Weegbree) | Platago rugelii |
| Primrose (Sleutelbloem) | Oenothera speciosa |
| Quamash, Camass | Camassia quamash |
| Quince (Kweepeer) | Cydonia oblonga |
| Ramps (Daslook) | Allium tricoccum |
| Rose (Rozen) | Rosaspp. |
| Rosemary (Rozemarijn) | Salvia rosmarinus |
| Rudbeckia | Rudbeckia fulgida |
| Sage (Salie) | Salvia officinalis, Salvia spp |
| Saint John’s Wort (Sint-janskruid) | Hypericum perforatum |
| Scabiosa (Duifkruid) | Scabiosa spp. |
| Schisandra | Schisandra chinensis |
| Sea Kale (Zee boerenkool) | Crambe maritime |
| Sedums (vetplantjes) | Sedum spp. |
| Self Heal | Prunella vulgaris |
| Skullcap (glidkruid) | Scutallaria lateriflora |
| Soapwort (Zeepkruid) | Saponaria ocymoides; S. officinalis |
| Stinging Nettles (Brandnetels) | Urtica dioica |
| Sweet Cicely (Kervel) | Myrrhis odorata |
| Thyme (Tijm) | Thymus vulgaris |
| Valerian (Valeriaan) | Valeriana officinalis |
| Vervain (Ijzerkruid) | Verbena officinalis |
| Violet (Viool) | Viola spp. |
| Welsh Onion (Lente ui) | Allium Fistulosum |
| Wild Ginger (Wilde gember) | Asarum canadense |
| Wild Strawberry (Aardbei) | Fragaria spp. |
| Wild Yam | Dioscorea villosa |
| Wintergreen | Gaultheria procumbens |
| Witch Hazel (Toverhazelaar) | Hamamelis virginiana |
| Wormwood (Alsem) | Artemisia absinthium |
Het lukt me even niet om de lege vakjes weg te halen van dingen die vorig jaar niet gelukt zijn op deze manier, ik ben nog wat aan het stuntelen met nieuwe software voor slechtzienden op mijn laptop. Maar ik ga ze dit jaar nog eens proberen, en ook weer andere soorten, dus hopelijk kan ik de lege vakjes daarmee snel alsnog invullen. Verder hoop ik qua bloemen nog op de nodige aanvullingen vanuit de winterzaaien Facebookgroep, want ook bloemen horen uiteraard in de moestuin. Zonder bloemen geen bijen, vlinders en andere bestuivers in je tuin, en het oog wil ook wat natuurlijk. Groenten en kruiden zijn prachtig, maar hier en daar een bloemetje ertussen fleurt niet alleen de tuin gezellig op, veel bloemen kun je ook inzetten als combinatieteelt om beestjes aan te trekken, te misleiden of te weren.
Tenslotte zijn er nog een aantal gewassen die je makkelijker opkweekt vanuit de vruchten dan vanuit de losse zaden. Voorbeelden hiervan zijn de Chayote, Lychee en Banaan. Er zijn er meer, en als ik ze tegenkom zal ik ook dat hier uiteraard direct erbij zetten.